Από την αποδοχή με όρους στην αυθεντική σύνδεση — μια προσωποκεντρική ματιά.
Ένα λευκό πουλί βάφει τα φτερά του για να μοιάσει στα διπλανά του.
Ίσως, καθώς το κοιτάζουμε, να αναγνωρίζουμε κάτι δικό μας. Τη στιγμή που συμφωνήσαμε ενώ μέσα μας διαφωνούσαμε. Που απαντήσαμε «δεν με πειράζει», παρότι μας πονούσε. Που ζητήσαμε κάτι μικρότερο από αυτό που λαχταρούσαμε, επειδή αυτό φαινόταν να χωρά στη σχέση.
Μερικές φορές, η προσπάθεια να ανήκουμε γίνεται τόσο γνώριμη, ώστε παύουμε να παρατηρούμε πόσα από εμάς αφήνουμε έξω.
Και τότε η ερώτηση εμφανίζεται σιγά σιγά:
Αν χρειάζεται να κρύβομαι για να με θέλουν, ποιον ακριβώς συναντούν οι άλλοι;
Όταν η αποδοχή μοιάζει να έχει προϋποθέσεις
Η ανάγκη να μας αγαπούν και να μας αποδέχονται είναι βαθιά ανθρώπινη. Μέσα στις σχέσεις αναζητούμε ασφάλεια, αναγνώριση και την αίσθηση ότι η παρουσία μας έχει σημασία.
Ωστόσο, μπορεί να μάθουμε ότι ορισμένες πλευρές μας είναι περισσότερο ευπρόσδεκτες από άλλες. Ότι η χαρά μας χωρά, αλλά ο θυμός μας δυσκολεύει. Ότι η επιτυχία μας φέρνει κοντά, ενώ η αποτυχία μας δημιουργεί απόσταση. Ότι είμαστε «καλά παιδιά» όταν δεν διαφωνούμε, δεν απαιτούμε και δεν αναστατώνουμε.
Στην προσωποκεντρική θεωρία, ο Carl Rogers περιέγραψε τους όρους αξίας: τις προϋποθέσεις που εσωτερικεύουμε για να αισθανόμαστε ότι αξίζουμε αποδοχή. Σταδιακά, μπορεί να αξιολογούμε την εμπειρία μας περισσότερο με βάση τις προσδοκίες των άλλων και λιγότερο με βάση αυτό που πράγματι βιώνουμε (Rogers, 1959).
Έτσι, η ερώτηση «Τι νιώθω;» μπορεί να δώσει τη θέση της στο «Τι επιτρέπεται να νιώθω;». Και το «Τι θέλω;» στο «Τι μπορώ να θέλω χωρίς να κινδυνεύσει η σχέση;».
Αυτό μπορεί να συμβεί ακόμη και μέσα σε σχέσεις όπου υπάρχει αγάπη. Δεν χρειάζεται να έχει ειπωθεί ρητά κάποιος όρος· μερικές φορές τον μαθαίνουμε από τις επαναλαμβανόμενες αντιδράσεις, τις σιωπές και τις αποστάσεις.
Η προσαρμογή μπορεί κάποτε να μας προστάτεψε
Είναι εύκολο να κοιτάξουμε αυτή την πλευρά μας επικριτικά: «Γιατί δεν μίλησα; Γιατί υποχώρησα πάλι;».
Αλλά ίσως αξίζει πρώτα να τη συναντήσουμε με κατανόηση.
Η προσαρμογή μπορεί κάποτε να ήταν ο διαθέσιμος τρόπος να κρατήσουμε μια σημαντική σχέση. Να περιορίσουμε τη σύγκρουση. Να αισθανθούμε λιγότερο εκτεθειμένοι στην απόρριψη.
Το πουλί που βάφει τα φτερά του μπορεί να προσπαθεί να εξασφαλίσει μια θέση στο κλαδί.
Η δυσκολία εμφανίζεται όταν η προσαρμογή γίνεται σχεδόν υποχρεωτική. Όταν, πριν ακόμη ακούσουμε τον εαυτό μας, έχουμε ήδη μαντέψει τι θα εξυπηρετούσε τους άλλους. Όταν το «ναι» βγαίνει αυτόματα και το δικό μας «όχι» ακούγεται μόνο αργότερα, μέσα μας.
Τότε η ερώτηση που μπορεί να μας βοηθήσει είναι:
Χωρά και η δική μου εμπειρία στις επιλογές που κάνω;
Μπορεί να με θέλουν και να νιώθω μόνος
Μπορούμε να έχουμε παρέες, σχέση, οικογένεια, ανθρώπους που μας αναζητούν, και συγχρόνως να νιώθουμε ότι ένα σημαντικό κομμάτι μας παραμένει ασυνάντητο.
Μας βλέπουν ως διαθέσιμους, ενώ είμαστε εξαντλημένοι. Ως ήρεμους, ενώ κρατάμε θυμό. Ως αυτάρκεις, ενώ λαχταράμε φροντίδα.
Στη γλώσσα του Rogers, η απόσταση ανάμεσα σε όσα βιώνουμε και σε όσα μπορούμε να αναγνωρίσουμε ως μέρος του εαυτού μας συνδέεται με την έννοια της ασυμφωνίας. Μπορεί να δυσκολευόμαστε να παραδεχτούμε μια ανάγκη ακόμη και στον εαυτό μας, επειδή συγκρούεται με την εικόνα που έχουμε μάθει να διατηρούμε (Rogers, 1959).
Η μοναξιά, βέβαια, έχει πολλές πιθανές διαδρομές. Μία από αυτές μπορεί να είναι αυτή: να βρισκόμαστε κοντά στους άλλους, χωρίς να αισθανόμαστε ότι μπορούμε να είμαστε αρκετά παρόντες ως ο εαυτός μας.
Αυθεντικότητα, με χώρο και για τον άλλον
Το να υπάρχω αυθεντικά περιλαμβάνει την προσπάθεια να αναγνωρίζω τι συμβαίνει μέσα μου και να επιλέγω πώς θα το εκφράσω, με ευθύνη για τον τρόπο που σχετίζομαι.
Μπορώ να παραδεχτώ τον θυμό μου και να αναζητήσω έναν τρόπο να τον επικοινωνήσω χωρίς να πληγώσω. Μπορώ να ζητήσω φροντίδα και να ακούσω τι μπορεί να προσφέρει ο άλλος. Μπορώ να διαφωνήσω και να παραμείνω διαθέσιμος στη συζήτηση.
Στο ζευγάρι, αυτό μπορεί να ακούγεται κάπως έτσι:
«Σου είπα ότι είμαι καλά, αλλά τελικά κάτι με έχει δυσκολέψει».
«Θέλω να σε ακούσω. Χρειάζομαι όμως να ακουστώ κι εγώ».
«Αυτό που προτείνεις δεν μου ταιριάζει. Μπορούμε να ψάξουμε κάτι που να χωρά και τους δυο μας;».
Η αυθεντικότητα δεν εξασφαλίζει ότι θα μας καταλάβουν ή ότι κάθε σχέση θα μπορέσει να μας χωρέσει. Μας επιτρέπει, όμως, να γνωρίσουμε πιο καθαρά τόσο τη δική μας θέση όσο και τις δυνατότητες της σχέσης.
Και χρειάζεται ρυθμό. Μπορούμε να επιλέγουμε σε ποιον, πότε και πόσο θα ανοιχτούμε, λαμβάνοντας υπόψη την ασφάλεια και την εμπιστοσύνη που υπάρχει.
Ένας χώρος όπου μπορώ να με ακούσω
Η προσωποκεντρική ψυχοθεραπεία επιδιώκει να προσφέρει μια σχέση μέσα στην οποία ο άνθρωπος μπορεί να εξερευνήσει την εμπειρία του με λιγότερο φόβο αξιολόγησης.
Στην κλασική διατύπωσή του, ο Rogers περιέγραψε έξι συνθήκες για τη θεραπευτική αλλαγή. Ανάμεσά τους βρίσκονται η γνησιότητα του θεραπευτή, η άνευ όρων θετική αποδοχή και η ενσυναισθητική κατανόηση, η οποία χρειάζεται να γίνεται αντιληπτή από τον θεραπευόμενο. Η αποδοχή αφορά την αξία του προσώπου· δεν σημαίνει επιδοκιμασία κάθε πράξης του. Rogers, 1957.
Σε έναν τέτοιο χώρο μπορεί να γίνει λίγο πιο εφικτό να αναρωτηθώ:
Τι αισθάνομαι πριν σκεφτώ τι περιμένουν από μένα;
Ποια ανάγκη μου δυσκολεύομαι να πάρω στα σοβαρά;
Πότε η συμφωνία μου είναι επιλογή και πότε φόβος;
Με ποιους ανθρώπους αισθάνομαι ότι μπορώ να αφήσω λίγο κάτω το πινέλο;
Οι απαντήσεις μπορεί να έρθουν σταδιακά. Μέσα από μια μικρή διαφωνία που εκφράστηκε. Μια ανάγκη που αναγνωρίστηκε. Ένα όριο που ειπώθηκε με τρεμάμενη φωνή.
Να διαλέγω πώς θέλω να υπάρχω
Το λευκό πουλί δεν χρειάζεται να γνωρίζει από την αρχή πού θα βρει τη θέση του.
Μπορεί πρώτα να σηκώσει το κεφάλι. Να παρατηρήσει τα δικά του φτερά. Να κοιτάξει τους άλλους με περιέργεια και να αναζητήσει μια συνάντηση στην οποία θα υπάρχει χώρος και για τη διαφορά του.
Κάπως έτσι μπορεί να αρχίζει και η δική μας διαδρομή: όταν ακούμε περισσότερο αυτό που νιώθουμε, όταν αναγνωρίζουμε αυτό που λαχταράμε και όταν δίνουμε στη φωνή μας μια θέση στις σχέσεις μας.
Η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει χώρο γι’ αυτή τη διερεύνηση — ατομικά ή μαζί με τον σύντροφό μας.
Να πλησιάσουμε τον εαυτό μας. Να συναντήσουμε τον άλλον. Να αναζητήσουμε έναν τρόπο να υπάρχουμε μαζί.
Κοντά μου. Κοντά σου. Μαζί.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
- Rogers, C. R. (2006). Το γίγνεσθαι του προσώπου (Μ.-Ζ. Ρηγοπούλου, μτφρ.). Ερευνητές. Πρωτότυπο έργο: 1961. Στοιχεία ελληνικής έκδοσης.
- Rogers, C. R. (2006). Ένας τρόπος να υπάρχουμε (Μ. Τσουμάρη, μτφρ.). Ερευνητές. Πρωτότυπο έργο: 1980. Στοιχεία έκδοσης στη ΒΙΒΛΙΟΝΕΤ.
- Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357.
- Rogers, C. R. (1959). A theory of therapy, personality, and interpersonal relationships, as developed in the client-centered framework. In S. Koch (Ed.), Psychology: A study of a science (Vol. 3, pp. 184–256). McGraw-Hill.
- Rogers, C. R. (1961). On becoming a person: A therapist’s view of psychotherapy. Houghton Mifflin.
- Rogers, C. R. (1980). A way of being. Houghton Mifflin.