Μοίρα, τύχη, εύνοια και προσωπική ευθύνη
Πόσο δική μας είναι τελικά η ζωή μας;
Πόσα από όσα ζούμε είναι αποτέλεσμα των επιλογών μας και πόσα διαμορφώνονται από γεγονότα, συνθήκες και ανθρώπους που δεν επιλέξαμε;
Άλλοτε αισθανόμαστε ότι κρατάμε το τιμόνι της ζωής μας. Ότι οι αποφάσεις, η προσπάθεια και η επιμονή μας καθορίζουν την πορεία μας. Άλλοτε, όμως, ένα απρόσμενο γεγονός, μια συνάντηση, μια απώλεια ή μια ευκαιρία μπορεί να αλλάξει όσα είχαμε σχεδιάσει.
Κάποιες φορές αποδίδουμε αυτές τις εξελίξεις στη μοίρα. Άλλες στην τύχη, στην εύνοια των περιστάσεων ή στις δικές μας επιλογές.
Ίσως, όμως, το ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι ποια από αυτές τις δυνάμεις καθορίζει τη ζωή μας, αλλά πώς συνυπάρχουν όσα δεν ελέγχουμε με όσα μπορούμε να επιλέξουμε.
Η ανάγκη να πιστεύουμε ότι υπάρχει κάποιο σχέδιο
«Ήταν γραφτό να συμβεί».
Πόσες φορές έχουμε ακούσει ή χρησιμοποιήσει αυτή τη φράση;
Μπορεί να την πούμε για μια σημαντική γνωριμία, μια επαγγελματική ευκαιρία, μια απώλεια ή μια ανατροπή που άλλαξε τη ζωή μας.
Η ιδέα της μοίρας μπορεί να προσφέρει παρηγοριά. Μας βοηθά κάποιες φορές να αντέξουμε την αβεβαιότητα, να αποδεχτούμε γεγονότα που δεν μπορούμε να εξηγήσουμε και να δημιουργήσουμε μια αίσθηση συνοχής μέσα σε εμπειρίες που μοιάζουν αποσπασματικές ή άδικες.
Ο άνθρωπος αναζητά νόημα. Θέλει να κατανοεί γιατί συνέβη κάτι, γιατί σε εκείνον, γιατί τη συγκεκριμένη στιγμή.
Και όταν δεν βρίσκει απαντήσεις, η σκέψη ότι «έτσι έπρεπε να γίνει» μπορεί να λειτουργήσει καθησυχαστικά.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη πλευρά.
Όταν αντιμετωπίζουμε τα πάντα ως προκαθορισμένα, μπορεί να περιορίζουμε τη δυνατότητά μας να αναγνωρίσουμε την προσωπική μας συμμετοχή σε όσα συμβαίνουν.
Μπορεί να παραμένουμε σε καταστάσεις που μας δυσκολεύουν επειδή πιστεύουμε ότι «αυτή είναι η μοίρα μας». Να αποφεύγουμε αποφάσεις, να υποτιμούμε τις δυνατότητές μας ή να θεωρούμε ότι τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει.
Η αναζήτηση νοήματος μπορεί να μας στηρίζει. Δεν χρειάζεται, όμως, να μας στερεί τη δυνατότητα της επιλογής.
Η ψευδαίσθηση ότι μπορούμε να ελέγχουμε τα πάντα
Στην άλλη άκρη βρίσκεται μια εξίσου απόλυτη αντίληψη:
«Όλα είναι θέμα επιλογών».
«Αν προσπαθήσεις αρκετά, θα τα καταφέρεις».
«Η ζωή σου είναι αυτό που αποφασίζεις να κάνεις».
Αυτές οι φράσεις μπορεί να ακούγονται ενθαρρυντικές. Αναδεικνύουν τη σημασία της προσωπικής πρωτοβουλίας, της προσπάθειας και της επιμονής.
Όταν, όμως, παρουσιάζονται ως καθολικές αλήθειες, παραβλέπουν ένα σημαντικό μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Δεν έχουμε όλοι τις ίδιες δυνατότητες. Δεν αντιμετωπίζουμε τις ίδιες δυσκολίες. Δεν διαθέτουμε τους ίδιους πόρους, την ίδια υποστήριξη ή τις ίδιες ευκαιρίες.
Και κυρίως, δεν μπορούμε να ελέγξουμε κάθε αποτέλεσμα, ακόμη κι όταν έχουμε προσπαθήσει με όλες μας τις δυνάμεις.
Μπορεί να κάνουμε μια συνειδητή επιλογή και τα πράγματα να μην εξελιχθούν όπως ελπίζαμε. Μπορεί να εργαστούμε σκληρά και να μη λάβουμε την αναγνώριση που επιθυμούμε. Μπορεί να επενδύσουμε σε μια σχέση που τελικά δεν θα συνεχιστεί.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι επιλέξαμε λανθασμένα ή ότι δεν προσπαθήσαμε αρκετά.
Η προσωπική μας ευθύνη δεν συνεπάγεται απόλυτο έλεγχο των αποτελεσμάτων.
Όταν συγχέουμε αυτά τα δύο, κινδυνεύουμε να μετατρέψουμε κάθε δυσκολία σε προσωπική αποτυχία.
Και τότε, αντί να αναγνωρίζουμε την προσπάθειά μας, αρχίζουμε να αναρωτιόμαστε τι δεν κάναμε σωστά, τι έπρεπε να είχαμε προβλέψει ή πώς θα μπορούσαμε να είχαμε αποτρέψει κάτι που ίσως δεν περνούσε ποτέ από το χέρι μας.
Η τύχη, η εύνοια και οι άνισες αφετηρίες
Ας σκεφτούμε δύο ανθρώπους με παρόμοιες ικανότητες, φιλοδοξίες και διάθεση για προσπάθεια.
Ο ένας μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον που του προσφέρει ασφάλεια, ενθάρρυνση, οικονομικούς πόρους και πρόσβαση σε ευκαιρίες.
Ο άλλος μεγαλώνει αντιμετωπίζοντας ανασφάλεια, περιορισμούς, έλλειψη υποστήριξης ή διακρίσεις.
Μπορούμε πραγματικά να υποστηρίξουμε ότι οι επιλογές τους πραγματοποιούνται κάτω από τις ίδιες συνθήκες;
Η τύχη δεν αφορά μόνο τις τυχαίες συμπτώσεις.
Μπορεί να αφορά τον τόπο και την εποχή όπου γεννηθήκαμε, την οικογένεια στην οποία μεγαλώσαμε, τους ανθρώπους που συναντήσαμε, τις ευκαιρίες που εμφανίστηκαν ή εκείνες που δεν μας δόθηκαν ποτέ.
Η εύνοια των περιστάσεων μπορεί να δημιουργήσει δυνατότητες που κάποιος άλλος χρειάζεται να καταβάλει πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια για να αποκτήσει.
Αυτό δεν ακυρώνει την προσωπική προσπάθεια ούτε υποτιμά τα επιτεύγματα κανενός.
Μας καλεί, όμως, να αναγνωρίσουμε ότι η ανθρώπινη πορεία δεν διαμορφώνεται αποκλειστικά από την ατομική βούληση.
Μια επιτυχία μπορεί να περιλαμβάνει προσπάθεια, ικανότητες, επιμονή, υποστήριξη και ευνοϊκές συγκυρίες.
Αντίστοιχα, μια δυσκολία ή μια αποτυχία δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη προσωπικής ανεπάρκειας.
Η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας μπορεί να μας βοηθήσει να αντιμετωπίζουμε τόσο τον εαυτό μας όσο και τους άλλους με μεγαλύτερη κατανόηση.
Δεν ξεκινάμε όλοι από την ίδια αφετηρία. Και δεν χρειάζεται να αρνηθούμε αυτή τη διαφορά για να αναγνωρίσουμε τη δύναμη των επιλογών μας.
Η ανάληψη ευθύνης ως πράξη ελευθερίας
Αν δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα, τι σημαίνει τελικά να αναλαμβάνουμε την ευθύνη της ζωής μας;
Ίσως πρώτα χρειάζεται να διαχωρίσουμε δύο έννοιες που συχνά συγχέουμε.
Άλλο αναλαμβάνω την ευθύνη μου. Άλλο φορτώνομαι την ευθύνη για τα πάντα.
Η ανάληψη ευθύνης δεν σημαίνει ότι είμαι υπεύθυνος για κάθε γεγονός, κάθε δυσκολία ή κάθε συμπεριφορά των άλλων απέναντί μου.
Δεν σημαίνει ότι πρέπει να είχα προβλέψει τα πάντα ή ότι οφείλω να βρίσκω πάντα τη σωστή λύση.
Σημαίνει ότι προσπαθώ να αναγνωρίζω τη δική μου συμμετοχή στις επιλογές μου, να κατανοώ τις συνέπειές τους και να διερευνώ τι μπορώ να κάνω από εδώ και πέρα.
Η ευθύνη, με αυτή την έννοια, δεν είναι αυτοκατηγορία.
Είναι μια δυνατότητα να σταθώ απέναντι στη ζωή μου με επίγνωση.
Να αναρωτηθώ:
- Τι εξαρτάται πραγματικά από εμένα;
- Τι μπορώ να επηρεάσω και τι χρειάζεται να αποδεχτώ;
- Ποιες ανάγκες και ποιες αξίες θέλω να εκφράζονται μέσα από τις επιλογές μου;
- Ποιες αποφάσεις παίρνω από επιθυμία και ποιες από φόβο, ενοχή ή την ανάγκη να ανταποκριθώ στις προσδοκίες των άλλων;
- Τι χρειάζομαι για να μπορέσω να επιλέξω πιο συνειδητά;
Η ελευθερία δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουμε απεριόριστες επιλογές.
Μερικές φορές οι δυνατότητές μας είναι περιορισμένες. Μερικές φορές καμία επιλογή δεν είναι εύκολη. Και υπάρχουν περίοδοι όπου η προτεραιότητά μας είναι απλώς να αντέξουμε, να προστατευτούμε ή να ανακτήσουμε την αίσθηση ασφάλειας.
Ακόμη και τότε, η αναγνώριση των πραγματικών μας περιορισμών μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας πιο ουσιαστικής σχέσης με τον εαυτό μας.
Ο Viktor Frankl ανέδειξε τη σημασία της ανθρώπινης στάσης απέναντι στις συνθήκες, ακόμη και όταν αυτές είναι εξαιρετικά περιοριστικές. Η υπαρξιακή φιλοσοφία, με διαφορετικό τρόπο, έθεσε στο επίκεντρο τη σχέση ελευθερίας και ευθύνης.
Από μια προσωποκεντρική οπτική, ωστόσο, έχει ιδιαίτερη σημασία να μη μετατρέπουμε την ελευθερία σε ακόμη μία απαίτηση προς τον άνθρωπο.
Η προσωπική ανάπτυξη δεν χρειάζεται να προκύπτει μέσα από πίεση, ενοχή ή αυτοτιμωρία.
Μπορεί να καλλιεργείται μέσα από την αποδοχή, την αυθεντικότητα και τη βαθύτερη κατανόηση της προσωπικής μας εμπειρίας.
Δεν χρειάζεται να κατηγορούμε τον εαυτό μας για να αναλάβουμε την ευθύνη μας.
Ανάμεσα στην αποδοχή και στην αλλαγή
Υπάρχουν γεγονότα που δεν μπορούμε να αλλάξουμε.
Δεν μπορούμε να επιλέξουμε εκ των υστέρων την οικογένεια στην οποία γεννηθήκαμε, να αναιρέσουμε όσα συνέβησαν ή να ελέγξουμε τις αποφάσεις άλλων ανθρώπων.
Μπορούμε, όμως, σταδιακά και στον βαθμό που οι συνθήκες το επιτρέπουν, να διερευνήσουμε τη σχέση μας με αυτές τις εμπειρίες.
Να αναγνωρίσουμε πώς μας επηρέασαν.
Να κατανοήσουμε τι μάθαμε για τον εαυτό μας, τι χρειαστήκαμε και ίσως δεν λάβαμε, ποιες πεποιθήσεις αναπτύξαμε και ποιες από αυτές εξακολουθούν να μας εξυπηρετούν.
Η αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση.
Δεν σημαίνει ότι εγκρίνουμε όσα συνέβησαν, ότι τα θεωρούμε δίκαια ή ότι παύουμε να επιθυμούμε κάτι διαφορετικό.
Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα χωρίς να εξαντλούμε τον εαυτό μας σε μια διαρκή προσπάθεια να αλλάξουμε κάτι που έχει ήδη συμβεί.
Από αυτή την αναγνώριση μπορεί να δημιουργηθεί χώρος για νέες επιλογές.
Όχι πάντα μεγάλες ή εντυπωσιακές.
Μπορεί να είναι η επιλογή να θέσουμε ένα όριο. Να ζητήσουμε βοήθεια. Να απομακρυνθούμε από μια κατάσταση που μας επιβαρύνει. Να διεκδικήσουμε μια ανάγκη μας. Να επανεξετάσουμε μια πεποίθηση που θεωρούσαμε δεδομένη.
Ή ακόμη και να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να μην αποφασίσει αμέσως.
Η ευθύνη δεν είναι το αντίθετο της αποδοχής. Μπορεί να είναι η συνέχειά της.
Αναγνωρίζω αυτό που υπάρχει, χωρίς να απαιτώ από τον εαυτό μου να ελέγξει το ανεξέλεγκτο, και διερευνώ τι είναι δυνατό και ουσιαστικό για εμένα μέσα σε αυτή την πραγματικότητα.
Ποιος κρατά τελικά το τιμόνι;
Ίσως δεν υπάρχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους και σε κάθε περίοδο της ζωής.
Υπάρχουν στιγμές που οι επιλογές μας διαμορφώνουν σημαντικά την πορεία μας.
Υπάρχουν άλλες που η τύχη, οι συγκυρίες, οι κοινωνικές συνθήκες ή οι αποφάσεις άλλων ανθρώπων επηρεάζουν καθοριστικά όσα μπορούμε να κάνουμε.
Και υπάρχουν στιγμές όπου η ζωή μάς καλεί να επαναπροσδιορίσουμε όσα θεωρούσαμε βέβαια.
Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην απόλυτη παντοδυναμία και στην πλήρη αδυναμία.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι είμαστε άνθρωποι με δυνατότητες αλλά και περιορισμούς, με επιθυμίες αλλά και φόβους, με προσωπική ευθύνη αλλά και ανάγκη για υποστήριξη.
Ίσως τελικά το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι αν η ζωή μας καθορίζεται από τη μοίρα, την τύχη ή τις επιλογές μας.
Ίσως να είναι πόσο χώρο μπορούμε να δημιουργήσουμε για τον εαυτό μας ανάμεσα σε όσα δεν επιλέξαμε και σε όσα μπορούμε ακόμη να επιλέξουμε.
Όχι για να ελέγξουμε τα πάντα.
Αλλά για να συμμετέχουμε στη ζωή μας με περισσότερη επίγνωση, αυθεντικότητα, κατανόηση και προσωπική ευθύνη.